ADHD là gì? Có phải là một loại bệnh không?

1900 3367

Tải app ngay để nhận tư vấn từ Bác sĩ!

Rối loạn tăng động, giảm chú ý (ADHD) là gì?

Rối loạn tăng động/giảm chú ý ở người trưởng thành (ADHD) là một rối loạn tâm thần đặc trưng bởi sự kết hợp giữa khó tập trung, tăng hoạt động quá mức và hành vi bốc đồng. Tình trạng này có thể gây ra nhiều ảnh hưởng như mối quan hệ thiếu ổn định, hiệu suất học tập hoặc công việc suy giảm, lòng tự trọng thấp và một số vấn đề khác trong cuộc sống.

Mặc dù được gọi là ADHD ở người lớn, các triệu chứng thường đã xuất hiện từ thời thơ ấu và tiếp tục kéo dài đến khi trưởng thành. Tuy nhiên, không ít trường hợp chỉ được phát hiện và chẩn đoán khi đã lớn. 

Ở người trưởng thành, các biểu hiện có thể không rõ rệt như ở trẻ em; mức độ tăng động thường giảm đi nhưng người bệnh vẫn gặp khó khăn với sự bốc đồng, cảm giác bồn chồn và thiếu tập trung. Việc điều trị ADHD ở người lớn thường tương tự như ở trẻ em.

Hướng điều trị có thể bao gồm sử dụng thuốc, trị liệu tâm lý (tâm lý trị liệu) và xử lý các rối loạn sức khỏe tâm thần đi kèm nếu có.

ADHD có thể xuất hiện ở cả trẻ em và người trưởng thành (Ảnh: Amen Clinics)

ADHD thường biểu hiện qua những triệu chứng nào?

Các triệu chứng của ADHD có thể giảm dần khi một số người trưởng thành nhưng ở nhiều trường hợp khác, chúng vẫn tiếp tục tồn tại và ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống hàng ngày. Ở người lớn, ADHD thường biểu hiện qua 3 nhóm chính bao gồm: Khó tập trung, bốc đồng và cảm giác bồn chồn với mức độ từ nhẹ đến nặng. 

Không ít người trưởng thành mắc ADHD không nhận ra mình có rối loạn này mà chỉ cảm thấy việc hoàn thành các công việc thường ngày trở nên khó khăn hơn bình thường. Họ có thể gặp trở ngại trong việc duy trì sự tập trung, sắp xếp thứ tự ưu tiên công việc, từ đó dẫn đến tình trạng trễ hạn, quên lịch họp hoặc bỏ sót kế hoạch đã đặt ra. 

Ngoài ra, khả năng kiểm soát hành vi cũng bị ảnh hưởng, thể hiện qua sự thiếu kiên nhẫn trong các tình huống như chờ đợi hoặc khi tham gia giao thông, đôi khi dẫn đến phản ứng nóng nảy. 

Các triệu chứng tăng động giảm chú ý ở người trưởng thành có thể bao gồm:

• Hành vi thiếu kiểm soát, dễ hành động theo cảm xúc nhất thời

• Khó xây dựng và duy trì thứ tự ưu tiên trong công việc

• Quản lý thời gian kém hiệu quả, dễ chậm trễ

• Khó duy trì sự tập trung vào một nhiệm vụ cụ thể

• Dễ bị quá tải khi phải xử lý nhiều nhiệm vụ cùng lúc

• Cảm giác bồn chồn, khó ngồi yên hoặc thư giãn

• Khả năng lập kế hoạch và tổ chức công việc yếu

• Dễ phản ứng mạnh trước thất vọng hoặc áp lực

• Tâm trạng thay đổi thất thường trong thời gian ngắn

• Khó duy trì tiến độ để hoàn thành công việc

• Dễ cáu gắt hoặc nóng nảy trong các tình huống căng thẳng

• Trạng thái căng thẳng kéo dài thường xuyên

Nhìn chung, các biểu hiện của ADHD đôi khi khá giống với lo âu hoặc rối loạn khí sắc.. Nhiều người bệnh cũng có thể mắc kèm các vấn đề như trầm cảm hoặc lo âu khiến việc chẩn đoán trở nên phức tạp hơn. 

ADHD chỉ được xác định khi các triệu chứng đủ nghiêm trọng và ảnh hưởng rõ rệt đến chất lượng cuộc sống. Nếu những biểu hiện trên kéo dài và gây ảnh hưởng đến sinh hoạt thường ngày, người bệnh nên đi khám để được đánh giá chính xác. 

Nguyên nhân hình thành và các yếu tố làm tăng nguy cơ mắc ADHD 

Hiện nay, nguyên nhân chính xác gây ra rối ADHD vẫn chưa được xác định rõ ràng và các nghiên cứu vẫn đang tiếp tục được thực hiện. Tuy nhiên, nhiều bằng chứng cho thấy ADHD có thể xuất phát từ sự kết hợp của yếu tố di truyền, môi trường và sự phát triển của hệ thần kinh.

Về mặt di truyền, ADHD có xu hướng xuất hiện trong cùng một gia đình và gen có thể đóng vai trò quan trọng trong nguy cơ mắc bệnh. Bên cạnh đó, các yếu tố môi trường cũng có thể góp phần làm tăng khả năng xuất hiện ADHD, chẳng hạn như việc trẻ nhỏ tiếp xúc với chì hoặc sống trong môi trường độc hại. Ngoài ra, những bất thường trong quá trình phát triển hệ thần kinh trung ương ở các giai đoạn quan trọng cũng được xem là một yếu tố liên quan.

Nguy cơ mắc ADHD có thể cao hơn nếu có các yếu tố sau:

• Có người thân trực hệ (cha mẹ, anh chị em) mắc ADHD hoặc các rối loạn tâm thần khác

• Mẹ sử dụng thuốc lá, rượu hoặc chất kích thích trong thời kỳ mang thai

• Trẻ nhỏ từng sống trong môi trường có nguy cơ cao như tiếp xúc với chì trong sơn hoặc hệ thống ống nước của các công trình cũ

• Sinh non hoặc có tiền sử sinh thiếu tháng

Những ảnh hưởng tiêu cực của ADHD đến cuộc sống người bệnh

ADHD có thể gây ra nhiều ảnh hưởng tiêu cực đến học tập, công việc, sức khỏe tinh thần và chất lượng cuộc sống nói chung. Bên cạnh các khó khăn trực tiếp, ADHD cũng thường đi kèm với nhiều rối loạn khác khiến tình trạng trở nên phức tạp hơn:

• Hiệu suất học tập hoặc làm việc giảm, dễ thất nghiệp hoặc thu nhập thấp

• Khó khăn tài chính và nguy cơ gặp vấn đề pháp lý

• Tăng nguy cơ tai nạn (đặc biệt khi tham gia giao thông)

• Các mối quan hệ cá nhân thiếu ổn định, dễ xung đột

• Sức khỏe thể chất và tinh thần suy giảm

• Nguy cơ mắc kèm các rối loạn tâm lý như trầm cảm, lo âu hoặc rối loạn khí sắc

• Có thể xuất hiện các rối loạn tâm thần khác như rối loạn nhân cách, rối loạn hành vi hoặc lạm dụng chất gây nghiện

• Khó khăn trong học tập và tiếp thu kiến thức so với mức độ trí tuệ và trình độ vốn có

• Hình ảnh bản thân tiêu cực và trong một số trường hợp nghiêm trọng có thể dẫn đến ý nghĩ tự hại

Quy trình phát hiện và điều trị ADHD ở người trưởng thành 

Việc phát hiện và điều trị ADHD cần được thực hiện qua quá trình đánh giá toàn diện do các triệu chứng thường không rõ ràng và dễ nhầm lẫn với những vấn đề tâm lý khác. Sau khi đánh giá, bác sĩ sẽ đưa ra phương án điều trị phù hợp nhằm kiểm soát triệu chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống. 

Quy trình phát hiện ADHD ở người lớn 

Trên thực tế, các dấu hiệu thường đã xuất hiện từ trước 12 tuổi và kéo dài đến khi trưởng thành. Hiện không có một xét nghiệm đơn lẻ nào đủ để khẳng định tình trạng này mà cần kết hợp nhiều phương pháp đánh giá khác nhau. 

• Khám lâm sàng để loại trừ các bệnh lý có triệu chứng tương tự ADHD, đồng thời khai thác tiền sử sức khỏe, gia đình và thời điểm xuất hiện triệu chứng

• Sử dụng thang đo ADHD hoặc bài kiểm tra tâm lý để đánh giá mức độ và đặc điểm triệu chứng

• Loại trừ các nguyên nhân khác như rối loạn tâm thần (trầm cảm, lo âu, rối loạn hành vi,..), bệnh lý thần kinh hoặc chuyển hóa (động kinh, tuyến giáp, rối loạn giấc ngủ, chấn thương não, hạ đường huyết) cũng như yếu tố liên quan đến rượu bia và chất kích thích

Phương pháp điều trị ADHD 

Việc điều trị ADHD thường là sự kết hợp của nhiều phương pháp khác nhau như dùng thuốc, trị liệu tâm lý, giáo dục và rèn luyện kỹ năng. Khi phối hợp đúng cách, các phương pháp này có thể giúp kiểm soát triệu chứng hiệu quả hơn và cải thiện chất lượng cuộc sống.

• Thuốc điều trị ADHD: Bao gồm thuốc kích thích như methylphenidate hoặc amphetamine giúp điều hòa hoạt động của các chất dẫn truyền thần kinh trong não. Ngoài ra còn có thuốc không kích thích như atomoxetine, guanfacine hoặc một số thuốc chống trầm cảm (ví dụ bupropion), thường được dùng khi người bệnh không phù hợp với thuốc kích thích. Việc lựa chọn thuốc và liều dùng cần cá nhân hóa và theo dõi sát tác dụng phụ trong quá trình sử dụng.

• Tư vấn tâm lý và trị liệu hành vi: Bao gồm tâm lý trị liệu, giáo dục về rối loạn và đào tạo kỹ năng. Phương pháp này giúp người bệnh cải thiện quản lý thời gian, tổ chức công việc, giảm hành vi bốc đồng, nâng cao khả năng giải quyết vấn đề, cải thiện tự tin và kiểm soát cảm xúc. Các hình thức phổ biến gồm:

  • Trị liệu hành vi nhận thức (CBT): Hỗ trợ thay đổi suy nghĩ tiêu cực, cải thiện hành vi và giúp xử lý các vấn đề trong học tập, công việc hoặc các rối loạn đi kèm như lo âu, trầm cảm

  • Tư vấn gia đình hoặc hôn nhân: Giúp người thân hiểu rõ ADHD, cải thiện giao tiếp và hỗ trợ người bệnh tốt hơn trong sinh hoạt hàng ngày

• Hỗ trợ cải thiện kỹ năng xã hội và quan hệ cá nhân: Tập trung vào việc kiểm soát hành vi bốc đồng, hạn chế quên lịch hẹn hoặc sai sót trong công việc. Các chương trình đào tạo kỹ năng giúp cải thiện giao tiếp, giải quyết xung đột và xây dựng lại sự tin tưởng trong các mối quan hệ cá nhân và công việc.

ADHD có mức độ biểu hiện khác nhau ở từng người và cần cá nhân hóa phác đồ điều trị với từng bệnh nhân (Ảnh: Graphic Era Hospital)

FAQ - Những câu hỏi thường gặp về ADHD

ADHD mới phổ biến trong xã hội thời gian gần đây nên vẫn còn khá lạ lẫm với nhiều người. Dưới đây là một số câu hỏi phổ biến mà nhiều người thắc mắc về ADHD:

1. ADHD có phải là bệnh tâm thần không?

ADHD là rối loạn phát triển thần kinh, không được xếp là “bệnh tâm thần” theo nghĩa phổ biến nhưng vẫn thuộc nhóm rối loạn cần được theo dõi và hỗ trợ y khoa.

2. ADHD có tự hết khi lớn lên không?

Một số triệu chứng có thể giảm theo tuổi, nhưng nhiều trường hợp vẫn kéo dài đến tuổi trưởng thành nếu không được can thiệp phù hợp.

3. Khám ADHD ở đâu uy tín?

Bạn nên khám tại bệnh viện có chuyên khoa Tâm thần, Tâm lý hoặc Nhi khoa (với trẻ em)... nơi có bác sĩ chuyên về rối loạn phát triển thần kinh để được đánh giá chính xác.

ADHD là rối loạn phát triển thần kinh có thể ảnh hưởng đáng kể đến khả năng học tập, công việc và chất lượng cuộc sống nếu không được nhận diện và hỗ trợ kịp thời. Việc hiểu đúng về ADHD giúp tránh những hiểu lầm phổ biến, đồng thời tạo điều kiện để người gặp tình trạng này được tiếp cận đúng hướng y khoa thay vì bị gán nhãn sai lệch. Nếu bạn nhận thấy các dấu hiệu nghi ngờ ở bản thân hoặc người thân, việc thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa là bước quan trọng để được đánh giá chính xác và có hướng hỗ trợ phù hợp nhất.

1900 3367

Tải app ngay để nhận tư vấn từ Bác sĩ!

Thông tin trên IVIE - Bác Sĩ Ơi và các trang liên kết không thay thế cho lời khuyên y tế, chẩn đoán hoặc điều trị từ các chuyên gia y tế. Để đảm bảo an toàn và hiệu quả, bạn nên tư vấn với dược sĩ hoặc bác sĩ về bất kỳ sản phẩm nào bạn đang sử dụng hoặc dự định sử dụng. Công ty TNHH 1 thành viên ISOFHCARE không chịu trách nhiệm cho bất kỳ thông tin nào chưa chính xác hoặc việc sử dụng sản phẩm mà không có sự tư vấn của bác sĩ, chỉ dựa trên thông tin từ chúng tôi.