Nguyên nhân gây ADHD là gì? Những yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh

 

1900 3367

Tải app ngay để nhận tư vấn từ Bác sĩ!

Tổng quan về ADHD: Hiểu đúng để không hoang mang

Trước khi đi sâu vào các biểu hiện cụ thể, việc định nghĩa chính xác về hội chứng này là bước đầu tiên quan trọng giúp có cái nhìn đúng đắn và giảm bớt những lo lắng không đáng có.

ADHD là gì?

ADHD là một rối loạn phát triển thần kinh đặc trưng bởi tình trạng giảm chú ý, tăng động và hành vi bốc đồng kéo dài, ảnh hưởng đến học tập, công việc và các mối quan hệ xã hội. Theo các tổ chức y tế uy tín, triệu chứng ADHD thường xuất hiện từ thời thơ ấu và có thể tiếp tục tồn tại khi trưởng thành.

ADHD không phải là kết quả của việc nuôi dạy con chưa đúng cách hay trẻ cố tình nghịch ngợm. Đây là một tình trạng y khoa cần được đánh giá và quản lý bởi các chuyên gia sức khỏe tâm thần hoặc thần kinh.

Các triệu chứng ADHD phổ biến ở trẻ em và người lớn 

Hội chứng này không biểu hiện giống nhau ở tất cả mọi người. Tùy thuộc vào độ tuổi, giới tính và thể trạng, các dấu hiệu có thể thay đổi rõ rệt từ mức độ nhẹ đến nghiêm trọng.

Dưới đây là ba nhóm triệu chứng cốt lõi giúp các bác sĩ và chuyên gia tâm lý tiến hành sàng lọc, phân loại tình trạng một cách chính xác nhất:

Nhóm triệu chứng giảm chú ý (Inattention)

Những người thuộc nhóm này thường gặp thách thức lớn trong việc quản lý thời gian và duy trì sự tập trung vào một nhiệm vụ cụ thể, ngay cả khi đó là việc bản thân yêu thích.

Các biểu hiện cụ thể bao gồm:

• Dễ bị phân tâm: Thường bị xao nhãng bởi các kích thích từ môi trường xung quanh hoặc bởi chính suy nghĩ nội tâm

• Hay quên và làm mất đồ đạc: Thường xuyên quên các hoạt động hằng ngày hoặc làm thất lạc những vật dụng cá nhân quan trọng như chìa khóa, sách vở, điện thoại

• Gặp khó khăn khi tổ chức công việc: Kém trong việc lập kế hoạch, sắp xếp các bước thực hiện nhiệm vụ theo thứ tự ưu tiên

• Né tránh các việc đòi hỏi tư duy lâu dài: Có xu hướng trì hoãn hoặc từ chối các nhiệm vụ cần sự tập trung trí tuệ kéo dài

Nhóm triệu chứng tăng động và bốc đồng (Hyperactivity - Impulsivity)

Trái ngược với nhóm giảm chú ý thầm lặng, nhóm này biểu hiện ra bên ngoài bằng nguồn năng lượng thể chất dư thừa và sự thiếu kiên nhẫn trong hành vi.

Dấu hiệu nhận diện nhóm này qua các biểu hiện điển hình sau:

• Bồn chồn không yên: Khó ngồi yên một chỗ, thường xuyên ngọ nguậy tay chân hoặc đứng ngồi không yên trong môi trường trang nghiêm

• Nói quá nhiều: Có xu hướng nói liên tục, hay ngắt lời người khác hoặc trả lời bộp chộp trước khi người đối diện kết thúc câu hỏi

• Thiếu kiên nhẫn khi chờ đợi: Gặp khó khăn lớn khi phải xếp hàng hoặc chờ đến lượt trong các hoạt động tập thể

• Hành động thiếu suy nghĩ: Thường đưa ra quyết định hoặc hành động một cách bộc phát mà không lường trước hậu quả có thể xảy ra

Thể kết hợp (Combined Type)

Đây là thể lâm sàng phổ biến nhất, khi người bệnh có sự đan xen đồng thời của cả các biểu hiện giảm chú ý lẫn tăng động, bốc đồng trong cuộc sống hằng ngày.

 

Di truyền là một trong những yếu tố nguy cơ quan trọng nhất làm tăng khả năng mắc ADHD (Ảnh: ProblemShared)

Những nguyên nhân nào gây ra ADHD?

Hiện nay, chưa có một nguyên nhân duy nhất được xác định là gây ra ADHD. Các chuyên gia cho rằng rối loạn này hình thành do sự tương tác của nhiều yếu tố khác nhau ảnh hưởng đến sự phát triển và hoạt động của não bộ. 

Yếu tố di truyền

Di truyền được xem là yếu tố có ảnh hưởng lớn nhất đến nguy cơ mắc ADHD. Theo các nghiên cứu được công bố bởi Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ (APA), tỷ lệ di truyền của ADHD có thể lên tới 74%-80%.

ADHD thường xuất hiện ở nhiều thành viên trong cùng một gia đình. Nếu cha mẹ hoặc anh chị em ruột mắc ADHD, nguy cơ trẻ gặp phải tình trạng tương tự sẽ cao hơn so với dân số chung.

Bên cạnh đó, một số nghiên cứu cũng ghi nhận các biến thể gen liên quan đến hệ thống dẫn truyền thần kinh, đặc biệt là dopamine, có thể ảnh hưởng đến khả năng kiểm soát sự chú ý, hành vi và cảm xúc.

Sự khác biệt trong cấu trúc và hoạt động não bộ

Nhiều nghiên cứu hình ảnh học thần kinh như MRI cho thấy người mắc ADHD có một số khác biệt trong quá trình phát triển và hoạt động của não bộ. Đây không phải là tổn thương não mà phản ánh sự khác biệt về mặt thần kinh so với người không mắc ADHD.

Một số thay đổi thường được ghi nhận gồm:

• Vùng thùy trước trán (trung tâm điều hành của não bộ) có thể phát triển chậm hơn hoặc hoạt động kém hiệu quả, ảnh hưởng đến khả năng tập trung, lập kế hoạch và kiểm soát hành vi.

• Sự mất cân bằng các chất dẫn truyền thần kinh, đặc biệt là dopamine và noradrenaline, làm gián đoạn quá trình truyền tín hiệu giữa các tế bào thần kinh.

• Thay đổi trong các mạng lưới thần kinh liên quan đến:

  • Duy trì sự tập trung

  • Kiểm soát hành vi bốc đồng

  • Điều chỉnh cảm xúc

  • Tổ chức và quản lý công việc hằng ngày

Các yếu tố ảnh hưởng trong thai kỳ và giai đoạn đầu đời

Ngoài yếu tố di truyền, một số tác động trong thai kỳ và những năm đầu đời cũng có thể làm tăng nguy cơ phát triển ADHD, bao gồm:

• Mẹ hút thuốc lá trong thời gian mang thai

• Sử dụng rượu bia hoặc các chất kích thích khi mang thai

• Trẻ sinh non hoặc nhẹ cân

• Một số biến chứng xảy ra trong quá trình mang thai và sinh nở

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng những yếu tố này thường không phải nguyên nhân trực tiếp gây ADHD mà chủ yếu làm gia tăng nguy cơ ở những trẻ vốn đã có khuynh hướng nhạy cảm về mặt di truyền.

Những yếu tố làm tăng nguy cơ mắc ADHD

Mặc dù nguyên nhân chính xác của ADHD vẫn chưa được xác định hoàn toàn, nhiều nghiên cứu đã ghi nhận một số yếu tố có thể làm tăng nguy cơ phát triển rối loạn này. Cần lưu ý rằng các yếu tố dưới đây không đồng nghĩa trẻ chắc chắn sẽ mắc ADHD, mà chỉ góp phần làm gia tăng nguy cơ.

Tiền sử gia đình có người mắc ADHD

Đây là một trong những yếu tố nguy cơ được ghi nhận phổ biến nhất. Trẻ có nguy cơ mắc ADHD cao hơn nếu cha mẹ hoặc anh chị em ruột từng được chẩn đoán mắc rối loạn này.

Ngoài ADHD, tiền sử một số rối loạn tâm thần ở cha mẹ cũng có thể liên quan đến nguy cơ xuất hiện các vấn đề về chú ý, hành vi và cảm xúc ở trẻ.

Các yếu tố trong thai kỳ và quá trình sinh nở

Sự phát triển não bộ của trẻ bắt đầu từ giai đoạn bào thai, vì vậy sức khỏe của người mẹ và các yếu tố liên quan đến thai kỳ có thể ảnh hưởng đến nguy cơ mắc ADHD.

Một số yếu tố nguy cơ đã được ghi nhận gồm:

• Mẹ hút thuốc lá, uống rượu bia hoặc sử dụng chất kích thích khi mang thai

• Mẹ bị căng thẳng kéo dài hoặc mắc một số bệnh nhiễm trùng trong thai kỳ

• Trẻ sinh non (trước tuần thai thứ 37)

• Trẻ có cân nặng thấp khi sinh

• Một số biến chứng xảy ra trong quá trình mang thai hoặc sinh nở

Tiếp xúc với chì và các chất độc môi trường

Một số nghiên cứu cho thấy việc tiếp xúc với chì có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của hệ thần kinh, từ đó làm tăng nguy cơ xuất hiện các triệu chứng ADHD.

Các nguồn tiếp xúc thường gặp bao gồm:

• Nhà ở cũ sử dụng sơn chứa chì

• Đường ống nước cũ có nguy cơ nhiễm chì

• Môi trường sống hoặc làm việc có mức độ ô nhiễm cao

Tuy nhiên, đây được xem là yếu tố nguy cơ tiềm tàng chứ không phải nguyên nhân trực tiếp gây ADHD.

Chấn thương não

Trong một số trường hợp hiếm gặp, chấn thương sọ não xảy ra từ sớm có thể ảnh hưởng đến hoạt động của não bộ, làm xuất hiện các biểu hiện tương tự ADHD hoặc làm tăng nguy cơ phát triển các triệu chứng tăng động, bốc đồng và giảm tập trung.

Một số yếu tố môi trường và sức khỏe khác

Nghiên cứu cũng cho thấy một số yếu tố khác có thể liên quan đến nguy cơ mắc ADHD, bao gồm:

• Môi trường sống nhiều căng thẳng trong thời gian dài

• Các vấn đề sức khỏe ảnh hưởng đến sự phát triển thần kinh trong giai đoạn đầu đời

• Những yếu tố bất lợi về tâm lý - xã hội kéo dài trong quá trình trẻ lớn lên

Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh rằng những yếu tố này vẫn đang được tiếp tục nghiên cứu và hiện chưa được xem là nguyên nhân trực tiếp gây ra ADHD.

Yếu tố nguy cơ	Mức độ ảnh hưởng dự kiến	Đối tượng cần lưu ý
Tiền sử gia đình (Di truyền)	Rất cao	Gia đình có người thân từng được chẩn đoán mắc bệnh
Sinh non, nhẹ cân	Cao	Trẻ sinh trước 37 tuần hoặc dưới 2.5kg
Mẹ hút thuốc/uống rượu khi mang thai	Cao	Phụ nữ trong độ tuổi sinh sản và đang mang thai
Tiếp xúc với độc tố môi trường (Chì)	Trung bình	Trẻ em sống tại các khu vực công nghiệp cũ

Những yếu tố KHÔNG được chứng minh là nguyên nhân gây ADHD

Hiện nay vẫn tồn tại nhiều quan niệm chưa chính xác về ADHD. Theo các nghiên cứu y khoa, chưa có bằng chứng đủ mạnh để khẳng định các yếu tố sau trực tiếp gây ra ADHD:

Sau đây là những hiểu lầm thường gặp:

• Ăn quá nhiều đường

• Xem tivi hoặc sử dụng thiết bị điện tử đơn thuần

• Cách nuôi dạy con của cha mẹ

• Thiếu kỷ luật trong gia đình

Mặc dù những yếu tố này có thể ảnh hưởng đến hành vi hoặc khả năng tập trung của trẻ trong một số thời điểm, chúng không được xem là nguyên nhân gây ADHD.

Khi nào nên đến khám chuyên khoa kiểm tra về ADHD?

Việc phát hiện và can thiệp muộn có thể gây ra những hệ lụy không mong muốn đến kết quả học tập, công việc cũng như các mối quan hệ xã hội của người bệnh.

Nếu các dấu hiệu nêu trên xuất hiện liên tục trên 6 tháng và gây ảnh hưởng tiêu cực đến ít nhất hai môi trường sống khác nhau (ví dụ: cả ở nhà và ở trường học/nơi làm việc), đó là lúc nên tìm kiếm sự trợ giúp từ các chuyên gia y tế chuyên khoa Tâm thần hoặc Tâm lý lâm sàng.

Quy trình chẩn đoán chuẩn y khoa thông thường 

1. Đánh giá lâm sàng: Bác sĩ trò chuyện trực tiếp, quan sát hành vi và thu thập tiền sử bệnh lý của đối tượng

2. Sử dụng thang đo chuẩn hóa: Điền các bảng hỏi chuyên sâu (như thang Vanderbilt, Conners) dành cho cha mẹ, giáo viên hoặc chính người bệnh

3. Loại trừ các nguyên nhân khác: Thực hiện các bài kiểm tra thính lực, thị lực hoặc trắc nghiệm tâm lý khác để đảm bảo triệu chứng không phải do trầm cảm, lo âu hoặc rối loạn học tập gây ra

Khuyến nghị từ chuyên gia: Tuyệt đối không tự ý dán nhãn bệnh dựa trên các thông tin tham khảo trên mạng. Việc thực hiện các bài đánh giá y khoa bài bản bởi các bác sĩ có chuyên môn là cần thiết để đưa ra kết luận chính xác nhất.

 

ADHD được cho là liên quan đến sự kết hợp giữa yếu tố di truyền, thần kinh và môi trường sống (Ảnh: My Vanderbilt Health)

FAQ - Câu hỏi thường gặp về nguyên nhân và biểu hiện ADHD 

Những câu hỏi dưới đây sẽ giúp bạn có cái nhìn đầy đủ hơn về nguyên nhân và nguy cơ mắc ADHD 

1. Hội chứng ADHD có di truyền không?

Có. Di truyền được xem là một trong những yếu tố nguy cơ quan trọng nhất liên quan đến ADHD.

2. ADHD có xuất hiện ở người trưởng thành không?

Có. Nhiều trường hợp ADHD bắt đầu từ thời thơ ấu nhưng không được phát hiện sớm và các triệu chứng có thể kéo dài đến tuổi trưởng thành.

3. Có phải những trẻ em hiếu động đều mắc ADHD không?

Không. Hiếu động là đặc điểm thường gặp ở trẻ nhỏ. ADHD chỉ được chẩn đoán khi các triệu chứng kéo dài, xuất hiện ở nhiều môi trường khác nhau và ảnh hưởng đáng kể đến học tập, sinh hoạt hoặc các mối quan hệ xã hội.

Hội chứng ADHD không phải là một bệnh lý do sự lười biếng hay do giáo dục sai cách, mà là một tình trạng y khoa liên quan đến sự phát triển của não bộ cần được thấu hiểu, đồng cảm và can thiệp đúng phương pháp. Việc nhận biết sớm các triệu chứng, hiểu rõ nguyên nhân và các yếu tố nguy cơ chính là chìa khóa vàng giúp người bệnh tối ưu hóa năng lực và hòa nhập cuộc sống tốt nhất. Khi nhận thấy những khó khăn kể trên, việc liên hệ với các bệnh viện hoặc phòng khám chuyên khoa uy tín sẽ giúp người bệnh nhận được sự tư vấn và lộ trình điều trị cá nhân hóa phù hợp.

1900 3367

Tải app ngay để nhận tư vấn từ Bác sĩ!

Thông tin trên IVIE - Bác Sĩ Ơi và các trang liên kết không thay thế cho lời khuyên y tế, chẩn đoán hoặc điều trị từ các chuyên gia y tế. Để đảm bảo an toàn và hiệu quả, bạn nên tư vấn với dược sĩ hoặc bác sĩ về bất kỳ sản phẩm nào bạn đang sử dụng hoặc dự định sử dụng. Công ty TNHH 1 thành viên ISOFHCARE không chịu trách nhiệm cho bất kỳ thông tin nào chưa chính xác hoặc việc sử dụng sản phẩm mà không có sự tư vấn của bác sĩ, chỉ dựa trên thông tin từ chúng tôi.